Teklif al

Depremde Depo ve Raf Güvenliği

Depremde güvenli bir depo için iki ayrı sistemin birlikte düşünülmesi gerekir: Binanın taşıyıcı sistemi ve içindeki raflar. Taşıyıcı sistem Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018'e göre tasarlanır; yüksek raflar ise kendi standartlarına göre deprem hesabı yapılarak zemine ankrajlanmalı, düzenli olarak denetlenmeli ve hasarlı elemanları değiştirilmelidir.

Rehber · İşbüken Yapı İnşaat Güncelleme · Hazırlayan · İşbüken Teknik Ekibi
Depremde Depo ve Raf Güvenliği — İşbüken Yapı İnşaat

Bir depoda deprem, iki kez sarsar: Önce binayı, sonra içindekileri. Taşıyıcı sistemi sağlam kalan bir depoda bile devrilen bir raf sırası, çalışanların hayatını ve yıllarca biriktirilmiş stoku tehlikeye atabilir. Tersine, rafları iyi ankrajlanmış bir depoda zayıf bir prefabrik birleşim tüm yapıyı riske sokabilir.

Bu rehberde depoların deprem davranışını, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018'in depo yapılarına bakışını, prefabrik birleşimleri ve raf sistemlerinin deprem güvenliğini ele alıyoruz. Katsayı ve hesap ayrıntısı vermiyoruz; çünkü bunlar her yapı için proje mühendisinin hesabıyla belirlenir.

TBDY 2018 ve depo yapıları

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), 18 Mart 2018 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmış ve 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girmiştir. Depolar, lojistik merkezleri ve sanayi yapıları da yönetmelik kapsamındadır. Yönetmelik, deprem tasarımını tek bir ülke haritasına göre değil, yapının bulunduğu noktanın koordinatına göre belirlenen deprem yer hareketi parametrelerine göre yapar. Bu parametreler AFAD'ın Türkiye Deprem Tehlike Haritası üzerinden elde edilir.

  • Konuma özel tehlikeTasarım deprem yer hareketi, parselin koordinatına ve yerel zemin sınıfına göre belirlenir. Aynı ilçede iki farklı arsa farklı tasarım değerleri verebilir.
  • Zemin araştırmasıYerel zemin sınıfının belirlenmesi için zemin etüdü esastır; zayıf zeminler deprem etkisini büyütebilir.
  • Bina kullanım sınıfıYapının kullanım amacı ve içinde bulunan kişi sayısı tasarımı etkiler. Tehlikeli madde depolanan yapılar için ayrıca değerlendirme gerekir.
  • Sisteme özel kurallarYönetmelikte önüretimli (prefabrik) betonarme bina taşıyıcı sistemleri ve çelik yapılar için ayrı bölümler, yapısal olmayan bina elemanları için ise ayrı tasarım esasları bulunur.

Deprem tehlikesi ve zemin konusu arsa seçimini de etkiler; bu nedenle depo yeri seçimi rehberimizde zemin değerlendirmesine ayrıca yer verdik. Yönetmeliğin resmi metnine ve deprem tehlike haritasına AFAD üzerinden ulaşılabilir.

Geniş açıklıklı tek katlı yapılar depremde nasıl davranır?

Depolar çoğunlukla tek katlı, geniş açıklıklı ve yüksek yapılardır. Bu yapı tipinin deprem davranışı, çok katlı konutlardan oldukça farklıdır.

Kütle çatıda

  • DurumKütlenin önemli kısmı kolon başlarında, çatı seviyesinde toplanır
  • SonuçKolonlar konsol gibi çalışır, kolon dibi kritik bölge olur

Az sayıda kolon

  • DurumGeniş açıklık nedeniyle yükü taşıyan eleman sayısı azdır
  • SonuçTek bir elemanın hasarı daha büyük bir alanı etkileyebilir

Esnek çatı

  • DurumHafif çatılar rijit bir döşeme gibi çalışmayabilir
  • SonuçKolonlar farklı yer değiştirebilir; çatı bağlantıları önem kazanır

Yer değiştirme

  • DurumYüksek ve narin kolonlar depremde belirgin yatay hareket yapar
  • SonuçCephe panelleri, kapılar ve bitişik bloklar bu harekete uyumlu olmalıdır

Bu nedenle depo yapılarında kolon boyutları, kolon dibi bağlantısı, çatı düzlemindeki bağlantılar ve yatay yer değiştirme sınırları tasarımda belirleyicidir. Ayrıca bitişik bloklar arasında, depremde birbirine çarpmalarını önleyecek ayrım derzleri bırakılması gerekir.

Prefabrik depolarda birleşimler

Prefabrik yapılar fabrikada kalite kontrollü üretilen güçlü elemanlardan oluşur. Ancak bu elemanlar sahada birleştirilir ve depremdeki davranışı büyük ölçüde bu birleşimler belirler. Geçmiş depremlerde, 2023 Kahramanmaraş depremleri de dahil, prefabrik sanayi yapılarında görülen hasarların önemli bir kısmı birleşim detaylarıyla ilişkilendirilmiştir.

  • Kolon-temel birleşimi (soket)Kolon, soket temele yerleştirilip dolgu betonuyla sabitlenir. Soket derinliği, dolgu betonunun kalitesi ve kolonun düşeyliği projeye uygun olmalıdır. Tek katlı prefabrik depolarda kolon dibi, deprem enerjisinin büyük kısmının karşılandığı bölgedir.
  • Kolon-kiriş birleşimiKirişler kolon konsoluna veya başlığına oturur ve pim veya bulonla bağlanır. Kirişin depremde mesnetten kaymasını ve düşmesini önleyecek oturma boyu ve bağlantı detayı hayati önem taşır.
  • Kiriş-aşık birleşimiAşıklar ve çatı elemanları, kirişlere yalnızca oturtulmamalı, yatay kuvvetleri aktaracak şekilde bağlanmalıdır.
  • Elastomer mesnetlerKiriş altındaki mesnet elemanları projede tanımlanan tip ve ölçüde olmalıdır.
  • Cephe panelleriBetonarme cephe panelleri ağırdır; bağlantıları depremde kopmayacak ve taşıyıcı hareketine uyum sağlayacak şekilde tasarlanmalıdır.
Karadeniz İskele Fabrikası 1'de soket temel kafes donatısı
Karadeniz İskele Fabrikası 1'de soket temel kafes donatısı. Prefabrik kolonun oturacağı soketin donatısı ve geometrisi, kolon dibinin deprem davranışını doğrudan etkiler.

Çelik depolarda deprem davranışı

Çelik depolar hafif ve sünek yapılardır; bu özellik deprem açısından avantaj sağlar. Ancak çelik yapıda da güvenlik, birleşimlerin ve çaprazların doğru tasarlanıp uygulanmasına bağlıdır.

  • Çatı ve cephe çaprazları, yatay kuvvetleri temele kadar kesintisiz taşıyacak şekilde düzenlenmelidir.
  • Kaynaklı ve bulonlu birleşimlerin kalitesi projeye uygun kontrol edilmelidir.
  • Kolon ayaklarındaki ankraj bulonları ve taban plakaları, zemine aktarılan kuvvetler için yeterli olmalıdır.
  • Korozyon zamanla kesiti azaltır; özellikle nemli depolarda koruma ve bakım deprem güvenliğinin parçasıdır.

Sistem karşılaştırması için prefabrik depo inşaatı ve çelik depo inşaatı sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Raf sistemlerinin deprem güvenliği

Yüksek raflar, depremde depo içindeki en büyük risktir. Yüklü bir raf sırası; yüksek, narin ve tepesi ağır bir yapıdır. Raflar binanın taşıyıcı sistemi kadar ciddi bir mühendislik konusu olarak ele alınmalıdır.

  • Raf tasarımıAyarlanabilir palet raflarının yapısal tasarımında EN 15512 standardı yaygın olarak esas alınır.
  • Deprem tasarımıPalet raflarının deprem tasarımı için EN 16681 standardı kullanılır; bu standart, Eurocode 8 (EN 1998-1) ve EN 15512 ile birlikte uygulanmak üzere hazırlanmıştır. Türkiye'de raf deprem hesabında deprem parametreleri TBDY 2018'e göre parselin konumundan belirlenir.
  • Kurulum toleranslarıRafın düşeyliği ve zemin düzlüğü toleransları için EN 15620 esas alınır. Eğri kurulmuş bir raf, depremde tasarımda öngörülenden farklı davranır.
  • Kullanım ve bakımEN 15635, rafların güvenli kullanımını, hasar sınıflandırmasını ve düzenli uzman denetimini tanımlar.

Raf yükseklikleri ve tipleri hakkında genel bilgiyi depo iç yüksekliği ve raf sistemleri rehberimizde bulabilirsiniz.

Raf ankrajı ve zemin betonu

Deprem anında raftan zemine büyük yatay ve çekme kuvvetleri iner. Bu kuvvetleri karşılayan ankrajlar, ancak zemin betonu yeterliyse işe yarar. Raf projesi ile zemin betonu projesi bu yüzden aynı masada çözülmelidir.

  1. Raf yüklerini erken alın Raf tedarikçisinden ayak yükleri ve ankraj kuvvetleri zemin betonu tasarımından önce alınmalıdır.
  2. Zemin betonunu buna göre tasarlayın Döşeme kalınlığı, beton sınıfı ve donatı veya lif düzeni, ankrajların taşıması gereken kuvvetlere göre belirlenir.
  3. Derzlerden kaçının Raf ayakları ve ankrajlar, kesme derzlerinin ve döküm derzlerinin hemen kenarına gelmemelidir.
  4. Doğru ankrajı kullanın Ankraj tipi, çapı ve gömme derinliği üretici talimatına uygun olmalı, montajda delik temizliği ve sıkma torku kontrol edilmelidir.
  5. Sırt bağlantılarını unutmayın Sırt sırta raflarda sırt bağlantıları ve proje öngörüyorsa üst bağlantılar eksiksiz takılmalıdır.

Zemin betonu ve ankraj ilişkisini depo zemin betonu ve düzlüğü rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Raf ile bina arasındaki ilişki

Raflar genellikle binadan bağımsız çalışacak şekilde tasarlanır. Rafın binaya rastgele bağlanması, depremde iki sistemin birbirine beklenmedik kuvvetler aktarmasına yol açabilir. Raf ile bina arasında bağlantı yapılacaksa, bu bağlantı her iki sistemin projesinde tanımlanmalıdır. Rafların aynı zamanda çatı ve cepheyi taşıdığı raf destekli depolarda ise raf, binanın taşıyıcı sisteminin kendisidir ve deprem tasarımı bu ciddiyetle yapılmalıdır.

Yapısal olmayan elemanlar

Depremlerde can ve mal kaybının önemli bir kısmı taşıyıcı olmayan elemanlardan kaynaklanır. TBDY 2018'de yapısal olmayan bina elemanlarının deprem etkisi altında tasarımı için ayrı esaslar yer alır. Depolarda bu elemanlar şunlardır:

  • Raftaki ürünler: Paletlerin raftan kayıp düşmesini önleyen palet destek çubukları, koruyucu ağlar ve sarma; ağır ürünlerin alt seviyelerde tutulması.
  • Sprinkler ve tesisat hatları: Askı elemanlarının deprem yönünde de bağlanması; hatların hareket edebileceği esnek geçişler. Depremde kırılan bir sprinkler hattı, deponun yangın korumasını tam ihtiyaç anında devre dışı bırakır.
  • Cephe ve çatı panelleri: Bağlantılarının taşıyıcının yatay hareketine uyum sağlaması.
  • Asma tavan ve aydınlatma armatürleri: Özellikle ofis ve sevkiyat alanlarında güvenli asılma.
  • Yangın suyu deposu, trafo, jeneratör ve soğutma ekipmanları: Zemine ve taşıyıcıya ankrajlı montaj.
  • Mezanin ve ofis bölmeleri: Hafif bölmelerin devrilmeye karşı sabitlenmesi.
Işıksoy Tekstil şantiyesinde prefabrik kolonlar ve betonarme perdeler
Işıksoy Tekstil şantiyesinde prefabrik kolonlar ve betonarme perdeler. Perdeler, tek katlı prefabrik sistemin yatay rijitliğini artırır; kolonların düşeyliği ve soket dolgusu montajda kontrol edilir.

Deprem güvenliği proje aşamasında nasıl kurulur?

Deprem güvenliği tek bir hesapla değil, birbirine bağlı kararlar zinciriyle kurulur. Bu zincirin bir halkası eksik kaldığında, diğer halkalar ne kadar güçlü olursa olsun sistem zayıflar.

  1. Zemin etüdü Parselin yerel zemin sınıfı ve zemin parametreleri belirlenir; zayıf zeminlerde iyileştirme veya kazık kararı verilir.
  2. Konuma özel deprem parametreleri Tasarım deprem yer hareketi, AFAD deprem tehlike haritasından parselin koordinatına göre alınır.
  3. Taşıyıcı sistem seçimi Prefabrik, çelik veya karma sistem; açıklık, yükseklik ve kullanım ihtiyacına göre seçilir. Gerekiyorsa perde veya çaprazlarla yatay rijitlik artırılır.
  4. Birleşim detayları Kolon-temel, kolon-kiriş ve kiriş-aşık birleşimleri statik projede tek tek çizilir; prefabrik üreticinin imalat projesi bu detaylarla uyumlu olmalıdır.
  5. Raf ve zemin betonu koordinasyonu Raf tedarikçisinin deprem hesabı ve ankraj kuvvetleri, zemin betonu tasarımına girdi olarak verilir.
  6. Yapısal olmayan elemanlar Sprinkler, tesisat, cephe ve ekipman bağlantıları deprem etkileri dikkate alınarak projelendirilir.
  7. Sahada kontrol Soket dolgusu, pim ve bulonlar, kaynaklar ve ankraj montajı yapı denetim süreciyle birlikte kontrol edilir ve kayıt altına alınır.

Bu zincirde müteahhidin rolü, projede tarif edilen detayların sahada eksiksiz uygulanmasıdır. Türkiye'de yapı denetimi 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun kapsamında yürütülür; ancak birleşimlerin doğru yapılması, her şeyden önce sahadaki teknik ekibin titizliğine bağlıdır.

İşletme döneminde deprem güvenliği

Deprem güvenliği binanın teslimiyle bitmez. Forklift çarpmaları, aşırı yükleme ve izinsiz değişiklikler, iyi tasarlanmış bir sistemi zamanla zayıflatır.

Yapılması gerekenler

  • Raf yük etiketlerinin görünür ve güncel tutulması
  • Hasarlı raf elemanlarının raporlanıp yetkin kişilerce değerlendirilmesi
  • EN 15635'e göre düzenli uzman denetimi
  • Raf ayaklarına çarpma koruyucuları
  • Deprem sonrası raf ve birleşim kontrolü

Kaçınılması gerekenler

  • Raf seviyelerinin hesap yapılmadan değiştirilmesi
  • Ezilmiş veya eğilmiş dikmelerle çalışmaya devam edilmesi
  • Ankrajların sökülüp yeniden takılmaması
  • Taşıyıcı elemanlara izinsiz delik veya ek yük
  • Raf üst seviyelerinin aşırı yüklenmesi

Deprem sonrası ilk kontroller

Hissedilir bir depremden sonra depo hemen eski temposuna dönmemelidir. Görünürde hasar olmasa bile kısa bir kontrol turu, gizli kalmış bir sorunu büyümeden yakalar.

  • Raf dikmelerinde eğilme, kiriş kilitlerinde çıkma ve ankrajlarda gevşeme olup olmadığına bakılır.
  • Rafta kaymış, öne çıkmış veya devrilmeye yüz tutmuş paletler kontrollü biçimde indirilir.
  • Prefabrik kiriş mesnetleri, cephe paneli bağlantıları ve çatı derzleri gözle incelenir.
  • Sprinkler hatlarında kaçak, yangın algılama ve pompa sistemlerinde arıza olup olmadığı kontrol edilir.
  • Şüpheli bir hasar görüldüğünde ilgili alan kapatılır ve yetkin bir mühendisin değerlendirmesi beklenir.

İş yerlerinde çalışanların güvenliği 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işverenin sorumluluğundadır; raf güvenliği ve deprem hazırlığı risk değerlendirmesinin doğal bir parçası olmalıdır. Deprem güvenliğini baştan gözeten bir depo inşaatı, bina ve raf projelerinin birlikte yürütülmesiyle mümkündür.

Sık sorulan sorular

01Prefabrik depolar depreme dayanıklı mıdır?

Doğru tasarlanmış ve uygulanmış prefabrik depolar depreme dayanıklıdır. Prefabrik yapılarda kritik nokta birleşimlerdir; kolon-kiriş ve kiriş-aşık bağlantıları, kirişlerin mesnetlerinden kaymasını önleyecek şekilde projelendirilmeli ve sahada projeye uygun yapılmalıdır.

02Depo rafları zemine ankrajlanmalı mı?

Evet. Palet rafları, raf üreticisinin ve proje mühendisinin belirlediği ankrajlarla zemine bağlanmalıdır. Ankrajın taşıyabileceği yük, zemin betonunun kalınlığına ve dayanımına bağlı olduğundan raf projesi ile zemin betonu projesi birlikte değerlendirilmelidir.

03Raf sistemleri için hangi standartlar kullanılır?

Ayarlanabilir palet raflarının tasarımında EN 15512, deprem tasarımında EN 16681, toleranslar için EN 15620, kullanım ve bakım için EN 15635 standartları yaygın olarak esas alınır. Projede hangi standardın nasıl uygulanacağı raf tedarikçisi ve proje mühendisiyle netleştirilmelidir.

04Mevcut depomun deprem güvenliğini nasıl öğrenebilirim?

Mevcut yapının projeleri, malzeme durumu ve birleşimleri yerinde incelenerek TBDY 2018'in mevcut binalara ilişkin hükümlerine göre değerlendirme yapılabilir. Değerlendirme için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

05Depremde depoda en çok hangi hasarlar görülür?

Geçmiş depremlerde prefabrik sanayi yapılarında kirişlerin mesnetten düşmesi, kolon dibi hasarları ve yetersiz birleşimler; depo içinde ise raf devrilmesi, raftan düşen ürünler, cephe paneli ve tesisat hasarları gözlenmiştir. Bu hasarların önemli bir kısmı tasarım ve uygulama detaylarıyla önlenebilir.

İşbüken Yapı İnşaat Teknik EkibiBu içerik, İşbüken Yapı İnşaat mühendislerince Bursa'da tamamladığımız depo ve endüstriyel yapı şantiyelerinden edindiğimiz bilgilerle hazırlanmıştır. Ekibimizi tanıyın.

☎Teklif al